یک آزمایشگاه تشخیص طبی – که در برخی متون از آن با عنوان آزمایشگاه پاتولوژی بالینی نیز یاد می‌شود – مجموعه‌ای است متشکل از بخش‌های تخصصی گوناگون و متعدد. در این مجموعه، نمونه‌های زیستی که از بدن انسان گرفته شده‌اند، مورد آنالیز و بررسی دقیق قرار می‌گیرند؛ فرایندی که به‌عنوان زیربنای اصلی و بنیادین تا ۷۰ درصد از تصمیم‌گیری‌های بالینی پزشکان به شمار می‌آید، چه در مسیر تشخیص بیماری‌ها و چه در جهت شخصی‌سازی روند درمان بیماران.
بخش‌های یک آزمایشگاه بالینی
با توجه به تنوع گسترده و چشمگیر آزمایش‌ها و خدماتی که در آزمایشگاه‌های بالینی ارائه می‌شود، هر بخش از این آزمایشگاه‌ها از متدولوژی‌ها و روش‌های استاندارد و مشخصی پیروی می‌کند که متناسب با ماهیت و ویژگی نمونه‌های تحت بررسی طراحی شده‌اند؛ هدف از این رویکرد آن است که کیفیت، ایمنی و همچنین ارائه نتایج معتبر و به‌موقع در تمامی مراحل تضمین شود.
بخش‌های مختلف آزمایشگاه بالینی کدامند؟
به گفته دکتر دنیل آگیره چاواریا (Dr. Daniel Aguirre Chavarría)، مدیر آزمایشگاه و متخصص پاتولوژی بالینی در مرکز پزشکی ABC، تقسیم‌بندی بخش‌های مختلف یک آزمایشگاه بالینی عموماً بر اساس نوع نمونه یا بر پایه تجهیزات و پلتفرم‌های آزمایشگاهیِ به‌کاررفته انجام می‌گیرد.
نمایی از فعالیت تخصصی در یک آزمایشگاه تشخیص طبی؛ چیدمان دقیق بخش‌ها ممکن است میان آزمایشگاه‌ها متفاوت باشد
هرچند که چیدمان و نحوه سازمان‌دهی بخش‌های مختلف ممکن است از آزمایشگاهی به آزمایشگاه دیگر اندکی متفاوت باشد، اما بخش‌های زیر به‌طور معمول در بیشتر آزمایشگاه‌ها مشترک و یکسان هستند:
بخش نمونه‌گیری (Sample Collection): این بخش محلی است که در آن نمونه یا بیوپسی مورد نیاز برای آنالیز جمع‌آوری می‌شود؛ این نمونه‌ها می‌توانند شامل انواع مختلف مایعات بدن یا بافت‌ها باشند.
بخش پیش‌آنالیز / آماده‌سازی نمونه (Pre-analytical): در این بخش، ابتدا کیفیت اولیه نمونه‌ها بر اساس معیارهای پذیرش (Acceptability criteria) مورد بررسی قرار می‌گیرد و سپس فرایندهای آماده‌سازی مانند سانتریفیوژ، جداسازی سرم/پلاسما و غیره انجام می‌شود.
هماتولوژی و انعقاد (Hematology & Coagulation): در این بخش، شمارش سلول‌های خونی (CBC) اندازه‌گیری شده و مورفولوژی (ریخت‌شناسی) آن‌ها بررسی می‌شود. علاوه بر این، اختلالات بلوغ سلولی مرتبط با بیماری‌های خونی، ارزیابی زمان‌های انعقادی مانند PT و PTT و مکانیسم‌های دخیل در اختلالات هموستاز نیز در همین بخش سنجیده می‌شوند.
شیمی بالینی و سم‌شناسی (Clinical Chemistry & Toxicology): این بخش مواد شیمیایی را شناسایی کرده و غلظت آن‌ها را در خون یا سایر مایعات بدن می‌سنجد؛ علاوه بر این، سطوح داروهای درمانی یا مواد مورد سوءمصرف را نیز تشخیص می‌دهد.
ایمونولوژی (Immunology): در این بخش، حضور آنتی‌بادی‌ها علیه عوامل عفونی و غیرعفونی ارزیابی می‌شود، عملکرد سیستم ایمنی مورد سنجش قرار می‌گیرد و غربالگری بیماری‌های خودایمنی (Autoimmune diseases) انجام می‌شود.
ایمونوشیمی اختصاصی (Special Immunochemistry): در این حوزه، عملکرد و برهم‌کنش پروتئین‌ها و آنتی‌ژن‌های اختصاصی بررسی شده و مکانیسم‌های سیستم ایمنی در سطح مولکولی مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
میکروبیولوژی (Microbiology): در این بخش، جداسازی و شناسایی میکروارگانیسم‌ها (مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها و غیره) به‌منظور تعیین دقیق منشأ و عامل عفونت انجام می‌شود و همچنین تست‌های حساسیت آنتی‌بیوتیکی (آنتی‌بیوگرام) به اجرا درمی‌آید.
زیست‌شناسی مولکولی (Molecular Biology): در این حوزه، با بهره‌گیری از تکنیک‌های مولکولی (مانند PCR و تعیین توالی)، میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا از طریق ردیابی مواد ژنتیکی (DNA/RNA) شناسایی می‌شوند و واریانت‌ها و جهش‌های ژنی مورد بررسی قرار می‌گیرند.
سیتوژنتیک (Cytogenetics): این حوزه، شاخه‌ای تخصصی است که بر آنالیز کروموزومی (کاریوتایپ، FISH) برای تشخیص ناهنجاری‌های ژنتیکی ناشی از جهش‌ها یا ناهنجاری‌های ساختاری و عددی کروموزوم‌ها – از جمله فاکتورهای خطر ژنتیکی در سرطان- تمرکز دارد و آن‌ها را بررسی می‌کند.
آزمایش‌های اختصاصی (Special Laboratory Tests): آزمایش‌های اختصاصی (Special Laboratory Tests) گروهی از تست‌های پیشرفته و تخصصی‌اند که بسته به نوعشان، برای غربالگری، تشخیص زودهنگام یا کمک به تشخیص استفاده می‌شوند و می‌توانند در انتخاب مسیر درمان هم راهنمای خوبی باشند. برای مثال، تست تنفسی اوره برای هلیکوباکتر پیلوری به‌عنوان یک آزمون کمکی برای شناسایی عفونت فعال به کار می‌رود؛ در حالی که غربالگری نوزادان (Newborn Screening) برنامه‌ای است که هدفش شناسایی زودهنگام بیماری‌های قابل درمان در نوزادان بدون علامت است.
آزمایشگاه رفرنس (Reference Laboratory): این بخش، مسئولیت مدیریت آزمایش‌هایی را بر عهده دارد که در داخل همان مرکز قابل انجام نیستند؛ این کار از طریق ارسال نمونه‌ها به یک آزمایشگاه مرجع همکار صورت می‌گیرد که از استانداردهای ایمنی و کیفی یکسان و معتبر پیروی می‌کند و همین استانداردها را رعایت می‌نماید.
استانداردهای بخش نمونه‌گیری
- شناسایی صحیح بیمار: پیش از هر اقدام، هویت بیمار باید با حداقل دو شناسه مستقل مانند نام کامل و تاریخ تولد تأیید شود. بیمار باید این اطلاعات را فعالانه بیان کند و اطلاعات با دستبند شناسایی یا مدرک معتبر و درخواست آزمایش تطبیق داده شود. هرگونه مغایرت باید پیش از شروع نمونه‌گیری برطرف گردد.
- احتیاطات استاندارد و کنترل عفونت: نمونه‌ها باید بالقوه عفونی در نظر گرفته شوند. بهداشت دست پیش و پس از هر تماس با بیمار و قبل و بعد از درآوردن دستکش انجام می‌شود. برای هر بیمار از دستکش غیراستریل و یک‌بارمصرف نو استفاده می‌گردد. تمامی وسایل نمونه‌گیری مانند سرنگ، سوزن و لوله باید یک‌بارمصرف بوده و بلافاصله در سیفتی‌باکس دفع شوند.
- ضدعفونی محل نمونه‌گیری: پوست بیمار با الکل ۷۰ درصد ضدعفونی شده و پیش از ورود سوزن، زمان داده می‌شود تا کاملاً خشک شود. این کار خطر عفونت و آلودگی نمونه را کاهش می‌دهد.
- آمادگی برای واکنش‌های نامطلوب: نمونه‌گیرنده باید علائم واکنش وازوواگال مانند گیجی، رنگ‌پریدگی، تعریق، تهوع و اضطراب را بشناسد. در صورت بروز علائم، بیمار در وضعیت درازکش قرار می‌گیرد یا سر و بازوهای او پایین آورده می‌شود. استفاده از قرص آمونیاک استنشاقی در بیماران آسمی توصیه نمی‌شود.
- صندلی و فضای ایمن: صندلی خون‌گیری باید دارای طراحی ایمن، پشتی قابل تنظیم و ویژگی‌های جلوگیری از سقوط باشد. دسترسی به کمک اضطراری و پشتیبانی پزشکی برای واکنش‌های شدید باید فراهم باشد.
- رویه فنی نمونه‌گیری: انتخاب ورید معمولاً از وریدهای میانی کوبیتال ساعد انجام می‌شود. سوزن‌های ۲۱G یا ۲۳G رایج‌اند و استفاده از سوزن با قطر کمتر احتمال همولیز را افزایش می‌دهد. تورنیکه نباید بیش از یک دقیقه بسته بماند و از باز و بسته کردن مکرر مشت توسط بیمار باید پرهیز شود.
- برچسب‌گذاری نمونه: لوله‌ها باید در حضور بیمار برچسب‌گذاری شوند. برچسب باید نام کامل، تاریخ تولد و شناسه اختصاصی بیمار را داشته باشد و هویت بیمار مجدداً تأیید گردد.
- نظافت و ضدعفونی محیط: سطوح و تجهیزات بخش نمونه‌گیری باید قابل شست‌وشو و ضدعفونی باشند. برنامه نظافت منظم و ضدعفونی سطوح پس از هر آلودگی احتمالی باید اجرا شود.
- ارتباط با بیمار: نمونه‌گیرنده باید خود را معرفی کند، مراحل کار را به‌طور شفاف توضیح دهد، به پرسش‌ها پاسخ دهد و در طول فرایند آرامش و اطمینان بیمار را حفظ کند.
- مستندسازی و ارجاع: زمان نمونه‌گیری، نوع نمونه، شرایط بیمار و هرگونه مشکل یا واکنش باید ثبت شود. در صورت نیاز، نمونه برای آزمایش‌های تکمیلی یا آزمایشگاه مرجع ارسال می‌گردد.
سرولوژی و هماتولوژی از پردرخواست‌ترین و پرمراجعه‌ترین بخش‌های تشخیصی در آزمایشگاه‌ها به شمار می‌آیند؛ اما ماهیت و فرایند هر یک از این دو، دقیقاً چیست و چه تفاوتی با هم دارند؟
سرولوژی چیست؟
سرولوژی به مجموعه‌ای از آزمایش‌ها گفته می‌شود که در آن‌ها اجازه می‌دهند خون لخته شود تا سلول‌های خونی جدا شوند و فقط سرم باقی بماند. سرم رایج‌ترین و پرکاربردترین مایع زیستی در آزمایشگاه است و به‌عنوان بستر (Matrix) نمونه، برای بررسی ترکیبات محلول در آن استفاده می‌شود.
سرولوژی و ایمونولوژی بیشتر روی پاسخ سیستم ایمنی متمرکزند. این آزمایش‌ها با جست‌وجوی آنتی‌بادی‌های اختصاصی در خون نشان می‌دهند که بدن در برابر مواجهه با یک پاتوژن یا دریافت واکسن چه واکنشی نشان داده است. آنتی‌بادی‌ها پروتئین‌هایی هستند که سیستم ایمنی برای مقابله با عوامل بیماری‌زا مثل ویروس‌ها و باکتری‌ها تولید می‌کند.
در مقابل، آزمایش‌های شیمی بالینی (Clinical Chemistry) معمولاً برای سنجش غلظت مواد شیمیایی مانند الکترولیت‌ها، آنزیم‌ها، هورمون‌ها و متابولیت‌ها در خون یا سایر مایعات بدن به کار می‌روند. هدف اصلی این تست‌ها ارزیابی عملکرد اندام‌ها و فرایندهای متابولیک است، نه سنجش پاسخ ایمنی.
هماتولوژی چیست؟
هماتولوژی، علم مطالعه خون و بیماری‌های مرتبط با آن است که به شناسایی بدخیمی‌های خونی (سرطان‌ها)، انواع کم‌خونی‌ها (آنمی)، نقص‌های انعقادی یا اختلالات خونریزی‌دهنده کمک می‌کند. برای انجام این آزمایش‌ها، نمونه خون کامل جمع‌آوری شده و بلافاصله با یک ماده ضدانعقاد (مانند EDTA یا سیترات سدیم) مخلوط می‌شود تا بدین ترتیب امکان ارزیابی مورفولوژیک سلول‌های خونی و همچنین بررسی‌های بیوشیمیایی، جهت تشخیص ناهنجاری‌های عملکردی در پلاکت‌ها و سایر رده‌های سلولی فراهم گردد و میسر شود.
بخش پذیرش آزمایشگاه تشخیص طبی چگونه کار می‌کند؟
بخش پذیرش، نخستین نقطه تماس و اولین برخورد میان بیمار و آزمایشگاه به شمار می‌آید. در این قسمت، امور زیر انجام می‌شود:
- نسخه‌ها و درخواست‌های آزمایشگاهی ثبت شده و مورد پردازش و بررسی قرار می‌گیرند؛
- دستورالعمل‌ها، شرایط لازم و آمادگی‌های پیش از آزمایش (مانند ناشتایی، زمان‌بندی مصرف داروها و نحوه نمونه‌گیری از مایعات در منزل) به بیمار آموزش داده می‌شود و به‌طور کامل برای او توضیح داده می‌گردد؛
- زمان تحویل جواب آزمایش‌ها به بیمار اعلام شده و امور اداری و بیمه‌ای نیز پیش از شروع نمونه‌گیری تکمیل می‌گردد
سپس بیمار به کابین (اتاقک نمونه‌گیری) نمونه‌گیری اختصاصی هدایت می‌شود. این فضاها به‌گونه‌ای طراحی و ساخته شده‌اند که بسته به نوع آزمایش، پاسخگوی یک یا چند فرایند نمونه‌گیری متوالی باشند و بتوانند نیازهای مختلف را پوشش دهند.
منبع: centromedicoabc.com
